به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «طلوعکنارک» به نقل از عصرهامون، هامونک، یکی از پهنههای حاشیهای و وابسته به دریاچه هامون در شهرستان نیمروز، سالهاست که بخش مهمی از هویت زیستمحیطی و اجتماعی این منطقه را شکل داده است.
این بخش کوچک اما پرمعنا از سرزمین سیستان، همواره با آب و باد و خاک تعریف شده؛ سه عنصری که زندگی مردم را میسازند و گاه نیز آن را تهدید میکنند. برای فهم اهمیت هامونک، باید به چرخههای متوالی رونق و رکود آن نگاه کرد؛ چرخههایی که وابسته به آمد و رفت آبِ هامون بودهاند.
سالهای خشکسالی و بحران
در دهههای گذشته، یکی از شدیدترین دورههای خشکسالی در تاریخ سیستان رخ داد. هامون، به عنوان قلب تپنده منطقه، در دورههایی کاملاً خشک شد. هامونک نیز از این قاعده مستثنا نبود و آنچه زمانی پهنهای زنده، مرطوب و پر از حیات بود، به سطحی ترکخورده و بیجان تبدیل شد. خشک شدن هامونک تنها یک پدیده طبیعی نبود؛ بلکه زنجیرهای از پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی را به همراه آورد.
پیامدهای زیستمحیطی خشکسالی
از پیام های مهم زیست محیطی در زمان خشکسالی باید به از بین رفتن زیستگاه پرندگان مهاجر و محلی ، افزایش بیسابقه ریزگردها و طوفانهای گردوغبار، فرسایش خاک و تهدید زمینهای کشاورزی، مهاجرت اجباری گونههای جانوری و کاهش تنوع زیستی اشاره کرد.
هامونک زمانی یکی از نقاط مهم تجمع و زیست پرندگان بود. با خشک شدن آن، این پرندگان مسیر مهاجرت خود را تغییر دادند یا در شرایط سخت منطقه قادر به ادامه زیست نبودند. پوشش گیاهی نیز به شدت کاهش یافت، زیرا ریشهها دیگر توانایی حفظ خاک در برابر بادهای شدید سیستان را نداشتند.
خشکسالی برای مردم نیمروز صرفاً یک تغییر اقلیمی نبود؛ بلکه بخشی از زندگی و معیشت آنان را دگرگون کرد. کشاورزی آسیب دید و زمینها کمحاصل یا بیحاصل شدند. دامداران با کمبود مرتع و آب روبهرو شدند. جمعیتی از مردم مجبور به ترک روستاها و کوچ به شهرهای دیگر شدند. مشاغل وابسته به آب و محیطزیست، مانند ماهیگیری و نیبری، تقریباً از بین رفت.
در این سالها، بسیاری از زندگیها سخت شد. مردم نیمروز که همواره با هامون نفس میکشیدند، حالا میدیدند که خشکیدن دریاچه چگونه به خشک شدن امید و نشاط در جامعه منتهی میشود. گردوغبار سنگین، تنفس را دشوار کرده بود و چشمانداز همیشگی سبز و خیس، جای خود را به افق خاکستری داده بود.
تغییرات اقلیمی و تلاشها برای احیا
در سالهای اخیر، هم تغییرات اقلیمی از جمله بارشهای بیشتر در برخی سالها و هم برخی اقدامات داخلی و منطقهای، باعث شدند هامونک دوباره تا حدی جان بگیرد. هرچند مسیر احیای کامل هامون طولانی و وابسته به عوامل مختلف است، اما همین سطح از بازگشت آب، تفاوت چشمگیری ایجاد کرده است.
ورود آب به هامونک را میتوان نقطه شروع مرحله جدیدی برای مردم نیمروز دانست؛ مرحلهای که امید، پس از سالها خشکسالی، دوباره به منطقه بازگشته است.
بازگشت آب، نقطه عطف زندگی مردم
زمانی که نخستین موجهای آب پس از سالها به هامونک رسید، مردم نیمروز این رویداد را تنها یک پدیده طبیعی ندانستند؛ برای آنان بازگشت آب یعنی بازگشت زندگی، نشاط و آینده.
از تغییرات مثبت با ورود آب می توان به کاهش محسوس گردوغبار و بهبود کیفیت هوا، شروع دوباره حیات گیاهی در اطراف هامونک، بازگشت برخی گونههای پرندگان، امکان فعالیت دوباره برخی مشاغل بومی، افزایش امید و کاهش فشارهای اجتماعی و روانی اشاره کرد.
با آمدن آب، سطح زمین که سالها ترکخورده و مرده به نظر میرسید، دوباره نفس کشید. چالهها و مسیرهایی که مدتها خشک مانده بودند، پر از آب شدند. مردم محلی میگویند که صدای موج، هرچند آرام و کوچک، بعد از سالها برای آنان معنایی شبیه به معجزه داشته است.
شادی مردم، روایتهایی از تحول
بازگشت آب به هامونک، فضای روانی و اجتماعی شهرستان نیمروز را دگرگون کرد. مردم با دیدن پر شدن دوباره بخشهایی از این پهنه آبی، جشن گرفتند، کنار آب عکس یادگاری گرفتند و بسیاری از بزرگان منطقه آن را نمادی از رحمت و نوید دانستند.
با جاری شدن آب در هامونک، کودکان که سالها فقط خاک و باد دیده بودند، حالا کنار آب بازی میکنند. کشاورزان امید دارند که بار دیگر بتوانند روی زمینهای خود کار کنند. برخی روستاها که در حال خالی شدن بودند، اکنون دوباره جان گرفتهاند. کاهش گردوغبار باعث شده هوای منطقه قابل تحملتر و سالمتر شود.
بازگشت آب نه فقط جنبه زیستمحیطی، بلکه جنبه روحی و فرهنگی دارد. مردم سیستان همواره ارتباطی عمیق با هامون داشتهاند. این پهنه آبی بخشی از هویت و خاطره جمعی آنان است. هر بار که هامون خشک میشود، انگار بخشی از روح منطقه خسته میشود؛ و هر زمان که آب بازمیگردد، جانی تازه در رگهای این سرزمین جاری میشود.
آینده هامونک و اهمیت مدیریت پایدار
با وجود بازگشت آب، کارشناسان و مردم میدانند که این وضعیت شکننده است و نیازمند مدیریت دقیق منابع آب، همکاری منطقهای، و مراقبت جدی از محیطزیست است. احیای پایدار هامونک وابسته به مجموعهای از عوامل همچون، مدیریت هوشمندانه آب در سیستان، استفاده از شیوههای نوین آبیاری و کشاورزی، تقویت پوشش گیاهی برای جلوگیری از فرسایش، رصد شرایط اقلیمی، مدیریت رهاسازی آب در بالادستها است.
اگر این اصول رعایت شود، هامونک میتواند دورههای پایدارتری از حیات را تجربه کند و تبدیل به یک منبع انرژی اجتماعی، اقتصادی و طبیعی برای مردم نیمروز شود. هامونک شهرستان نیمروز داستانی از رنج و امید است. سالهایی که بدون آب گذشت، به مردم نشان داد که چقدر حیات آنان به این پهنه آبی وابسته است.
خشکسالی، مهاجرت، طوفانهای گردوغبار و مشکلات معیشتی، بخشی از این تجربه تلخ بود اما اکنون که آب بازگشته، منطقه دوباره جان گرفته و مردم شادی میکنند؛ شادی از بازگشت چیزی فراتر از آب، شادی از بازگشت زندگی.
هامونک هنوز نیازمند توجه و مراقبت است اما بازگشت آب، نویدبخش روزهایی روشن برای مردم نیمروز و نمادی از پایداری و امید است.
هامونک دوباره میزبان زندگی و پرندگان شد
محمدچاری یکی از صیادان محلی نیمروز در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «عصرهامون»، بیان کرد: با ورود آب به بستر خشکیده دریاچه، پس از سالها دوباره امکان صیادی برای اهالی فراهم شده و بخشی از معیشت از دسترفته مردم در حال احیاست.
وی با اشاره به سالهای طولانی خشکسالی افزود: در دوره خشکی هامون بسیاری از خانوادهها ناچار به مهاجرت شدند و آنهایی هم که ماندند با مشاغل موقت و درآمدهای ناپایدار روزگار گذراندند.گردوغبار، کاهش دامداری و از بین رفتن فرصتهای شغلی باعث شده بود امید به ماندن در منطقه کاهش یابد.
این صیاد محلی عنوان کرد: با آبگیری اخیر، فعالیتهای صیادی بهتدریج از سر گرفته شده و صیادان در حال آمادهسازی تورها و قایقهای خود هستند. افزایش ذخایر آبزی میتواند نقش مهمی در بهبود وضعیت اقتصادی خانوادههای محلی ایفا کند، مشروط بر آنکه این روند تداوم داشته باشد.
چاری مطرح کرد: نگرانی اصلی اهالی، موقتی بودن این شرایط است. اگر برنامهریزی منسجم برای مدیریت منابع آب، حمایت از صیادان و ایجاد زیرساختهای لازم صورت نگیرد، این فرصت ممکن است پایدار نباشد.
وی همچنین خواستار توجه مسئولان به بیمه صیادان، ساماندهی مجوزها، حمایت از تعاونیهای محلی و ایجاد بازار مناسب برای عرضه محصولات شیلاتی شد و تصریح کرد: در صورت حمایت اصولی، پرآب شدن هامون میتواند موجب بازگشت بخشی از مهاجران و رونق دوباره روستاهای اطراف شود.
علیرضا میر یکی از جامعهشناسان و فعالان اجتماعی نیمروز در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «عصرهامون»، بیان کرد: خشک شدن هامونک نیمروز طی سالهای گذشته تنها به کاهش منابع معیشتی منجر نشد، بلکه پیامدهای اجتماعی متعددی از جمله افزایش مهاجرت، تضعیف انسجام اجتماعی و کاهش سرمایه اجتماعی را در پی داشت. وابستگی تاریخی و فرهنگی مردم سیستان به هامون سبب شده هرگونه تغییر در وضعیت این دریاچه، تأثیر مستقیمی بر روحیه و هویت جمعی ساکنان منطقه داشته باشد.
وی افزود: بازگشت آب، موجب افزایش امید اجتماعی در میان مردم شده و نشانههایی از تمایل به ماندگاری و حتی بازگشت برخی خانوادهها به منطقه مشاهده میشود. این شرایط میتواند فرصت مناسبی برای بازآفرینی
اقتصادی و اجتماعی منطقه باشد.
میر عنوان کرد: اگر این تحول طبیعی با برنامهریزی دقیق، مشارکت مردم محلی و سیاستهای حمایتی پایدار همراه نباشد، ممکن است اثرات آن کوتاهمدت باشد. مدیریت عادلانه منابع، جلوگیری از بهرهبرداری بیرویه، تقویت تشکلهای محلی و ایجاد زیرساختهای اقتصادی مکمل، از جمله الزامات بهرهبرداری صحیح از این فرصت است.
وی در پایان گفت: پرآب شدن هامونک میتواند به الگویی برای پیوند میان احیای محیطزیست و توسعه اجتماعی تبدیل شود، مشروط بر آنکه نگاهها فراتر از مقطع زمانی کوتاهمدت بوده و برنامهریزیها با رویکردی پایدار و مشارکتی انجام گیرد.
انتهای خبر/
