زمانی که انتشار اطلاعات تأییدنشده، روایت‌های متناقض و اخبار هیجانی می‌تواند بر آرامش روانی جامعه، اعتماد عمومی و نحوه تصمیم‌گیری مردم تأثیر بگذارد. در چنین شرایطی، سواد رسانه‌ای و تاب‌آوری رسانه‌ای دو مؤلفه مهم برای مواجهه آگاهانه با جنگ اطلاعاتی و شناختی به شمار می‌روند.
از این منظر، تقویت سواد رسانه‌ای و تاب‌آوری رسانه‌ای نباید تنها به زمان وقوع جنگ یا بروز بحران محدود شود، بلکه مستلزم آموزش مستمر، مسئولیت‌پذیری رسانه‌ها، اطلاع‌رسانی شفاف و افزایش اعتماد عمومی است. جامعه‌ای که از توانایی تحلیل و ارزیابی پیام‌های رسانه‌ای برخوردار باشد، می‌تواند در شرایط جنگ و صلح با آگاهی بیشتری با جریان اطلاعات مواجه شود، از بازنشر شایعات جلوگیری کند و در برابر تلاش‌های احتمالی برای ایجاد ترس، سردرگمی و دوقطبی اجتماعی، قدرت تصمیم‌گیری مستقل خود را حفظ کند.
.jpg)
تقویت سواد رسانه‌ای، راهکار افزایش تاب‌آوری جامعه در برابر جنگ شناختی
معصومه نصیری، دبیرکل باشگاه مدیریت رسانه و توسعه سواد رسانه‌ای یونسکو ـ ایران، در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «عصرهامون» با اشاره به اهمیت سواد رسانه‌ای در مواجهه با حجم گسترده اطلاعات بیان کرد: رسانه‌ها نقش مهمی در شکل‌دهی به افکار عمومی، جهت‌دهی به گفتمان‌ها و تأثیرگذاری بر رفتارهای فردی و اجتماعی دارند و از طریق انتخاب، برجسته‌سازی و چارچوب‌بندی پیام‌ها می‌توانند بر برداشت مخاطبان از واقعیت تأثیر بگذارند.
وی افزود: در چنین شرایطی، سواد رسانه‌ای به افراد کمک می‌کند تا اخبار جعلی و اطلاعات گمراه‌کننده را تشخیص دهند، اعتبار منابع را بسنجند و با شناخت شیوه‌های روایت‌سازی رسانه‌ای، درباره محتوای دریافتی قضاوتی آگاهانه و مستقل داشته باشند.
تاب‌آوری رسانه‌ای با شعار محقق نمی‌شود
نصیری با تأکید بر تداوم عملیات رسانه‌ای و شناختی حتی در دوره آتش‌بس نظامی تصریح کرد: توقف تبادل آتش به معنای پایان عملیات تأثیرگذاری بر ذهن و ادراک مخاطبان نیست و جریان‌های رسانه‌ای همچنان با استفاده از روایت‌های هدفمند و شناسایی نقاط حساس ذهنی و عاطفی افراد، افکار عمومی را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
دبیرکل باشگاه مدیریت رسانه و توسعه سواد رسانه‌ای یونسکو ـ ایران با اشاره به مفهوم تاب‌آوری رسانه‌ای بیان کرد: تاب‌آوری رسانه‌ای به توانایی افراد و جامعه برای مقاومت، سازگاری و بازیابی در برابر اطلاعات نادرست، گمراه‌کننده یا مضر گفته می‌شود و تقویت آن به مهارت تفکر انتقادی، سواد رسانه‌ای و شناخت سازوکارهای عملکرد رسانه‌ها نیاز دارد.
نقش تاب‌آوری رسانه‌ای در شرایط جنگ و بحران
وی ادامه داد: جامعه برخوردار از تاب‌آوری رسانه‌ای، توان بیشتری برای تشخیص اخبار جعلی و مقابله با دستکاری اطلاعاتی دارد و کمتر در معرض تفرقه و دوقطبی‌شدن ناشی از انتشار اطلاعات نادرست قرار می‌گیرد؛ ازاین‌رو، تقویت این توانمندی می‌تواند به افزایش اعتماد عمومی و مشارکت آگاهانه شهروندان کمک کند.
نصیری با انتقاد از برداشت‌های محدودکننده درباره سواد رسانه‌ای اظهار کرد: هدف از آموزش سواد رسانه‌ای، صرفاً منع مردم از تماشای شبکه‌های رسانه‌ای خاص نیست، بلکه باید به مخاطب کمک کرد تا هوشمندانه و آگاهانه با محتوای رسانه‌ای مواجه شود، اعتبار اطلاعات را ارزیابی کند و درباره آنچه می‌بیند و می‌شنود، قضاوت مستقلی داشته باشد.
۳ ضلع سواد رسانه‌ای؛ مردم، رسانه‌ها و مسئولان
وی با بیان اینکه سواد رسانه‌ای تنها به مخاطبان محدود نمی‌شود، افزود: این حوزه سه ضلع اساسی دارد؛ نخست، مخاطبان که باید مهارت تحلیل و ارزیابی اطلاعات را کسب کنند؛ دوم، رسانه‌ها که باید مسئولیت اجتماعی خود را بشناسند و نسبت به پیامدهای محتوای منتشرشده آگاه باشند؛ و سوم، مسئولانی که لازم است درک عمیقی از مفاهیمی مانند سواد رسانه‌ای و جنگ شناختی داشته باشند و آنها را به سیاست‌ها و اقدامات عملی تبدیل کنند.
دبیرکل باشگاه مدیریت رسانه و توسعه سواد رسانه‌ای یونسکو ـ ایران با تأکید بر اینکه تکرار اصطلاحاتی مانند جنگ شناختی و سواد رسانه‌ای به‌تنهایی راهگشا نیست، خاطرنشان کرد: اگر جنگ شناختی را مسئله‌ای راهبردی می‌دانیم، باید برای مواجهه با آن به‌صورت مستمر برنامه‌ریزی کنیم و ارتقای تاب‌آوری رسانه‌ای جامعه را به زمان بروز بحران‌ها محدود نکنیم.
نصیری در پایان با اشاره به ضرورت افزایش توان جامعه برای مواجهه با حجم گسترده اطلاعات گفت: آموزش مستمر، فعالیت رسانه‌های مسئول و حرفه‌ای، آگاهی و پاسخ‌گویی مسئولان و تقویت قدرت تحلیل مخاطبان، از الزامات افزایش تاب‌آوری رسانه‌ای است. همچنین بررسی اعتبار منابع خبری و پرهیز از بازنشر شتاب‌زده مطالب تأییدنشده، از مهمترین اقداماتی است که می‌تواند به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر مردم و کاهش آسیب‌پذیری در برابر عملیات رسانه‌ای و شناختی کمک کند.
فرشته عسکری، کارشناس سواد رسانه‌ای، در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «عصرهامون» با تأکید بر اهمیت ارتقای آگاهی رسانه‌ای در شرایط بحرانی بیان کرد: گسترش روزافزون جریان اطلاعات در فضای مجازی، ضرورت برخورد آگاهانه و مسئولانه با اخبار و محتوای منتشرشده در رسانه‌ها را بیش از گذشته آشکار کرده است. در چنین شرایطی، تشخیص اخبار معتبر از شایعات و اطلاعات نادرست، یکی از مهمترین مهارت‌هایی است که می‌تواند از بروز نگرانی‌های بی‌مورد و گسترش فضای روانی نامطلوب در جامعه جلوگیری کند.
وی افزود: در مواقع بحرانی، حجم قابل‌توجهی از اخبار در مدت‌زمانی کوتاه در شبکه‌های اجتماعی و بسترهای ارتباطی منتشر می‌شود. بخشی از این اطلاعات بر پایه واقعیت و مستندات معتبر است، اما برخی دیگر بدون بررسی کافی، با اهداف خاص یا صرفاً بر اساس برداشت‌های شخصی در اختیار مخاطبان قرار می‌گیرد. در این میان، اخبار هیجان‌برانگیز و مطالبی که ترس، خشم یا نگرانی عمومی را تحریک می‌کنند، ممکن است با سرعت بیشتری میان کاربران دست‌به‌دست شوند. ازاین‌رو، سرعت انتشار یک خبر به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند معیار درستی و اعتبار آن باشد.
بررسی اعتبار منابع؛ راهکار مقابله با شایعات رسانه‌ای
این کارشناس سواد رسانه‌ای با اشاره به ضرورت ارزیابی منابع خبری تصریح کرد: مخاطبان پیش از پذیرش یا انتشار هرگونه مطلب باید به هویت منتشرکننده، اعتبار رسانه، مستندات ارائه‌شده و زمان انتشار خبر توجه کنند.
وی تصریح کرد: بررسی اخبار در رسانه‌های رسمی و معتبر و تطبیق اطلاعات با چند منبع مستقل، از جمله اقداماتی است که احتمال گرفتارشدن در دام شایعات را کاهش می‌دهد. همچنین باید توجه داشت که تصاویر و فیلم‌های منتشرشده در فضای مجازی نیز ممکن است مربوط به زمان یا مکان دیگری باشند و استفاده از آنها در زمینه‌ای متفاوت، تصویری نادرست از واقعیت ایجاد کند.
عسکری ادامه داد: شبکه‌های اجتماعی از یک سو امکان دسترسی سریع به اطلاعات و برقراری ارتباط میان افراد را فراهم کرده‌اند و از سوی دیگر، به دلیل سهولت انتشار محتوا و محدودبودن امکان بررسی اولیه برخی مطالب، می‌توانند زمینه گسترش اطلاعات نادرست را فراهم سازند. بنابراین، بهره‌گیری صحیح از این بسترها مستلزم برخورداری از قدرت تحلیل، نگاه انتقادی و توانایی تفکیک محتوای مستند از مطالب غیرقابل‌اعتماد است. کاربران نباید صرفاً به دلیل مشاهده مکرر یک خبر یا انتشار گسترده آن، محتوای موردنظر را حقیقتی قطعی تلقی کنند.
وی با بیان اینکه فضای رسانه‌ای یکی از عرصه‌های تأثیرگذار بر افکار عمومی در دوران بحران است، خاطرنشان کرد: در کنار تحولات میدانی، گاهی تلاش‌هایی برای تأثیرگذاری بر احساسات، نگرش‌ها و تصمیم‌های مردم از طریق انتشار پیام‌های جهت‌دار صورت می‌گیرد.
این کارشناس سواد رسانه‌ای ادامه داد: برجسته‌سازی اخبار نگران‌کننده، انتشار اطلاعات ناقص، تحریف واقعیت‌ها و ایجاد احساس ناامنی یا ناامیدی، از جمله شیوه‌هایی است که می‌تواند بر فضای روانی جامعه اثر بگذارد. در چنین وضعیتی، حفظ هوشیاری رسانه‌ای و پرهیز از واکنش‌های شتاب‌زده اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بازنشر ناآگاهانه چنین محتواهایی ممکن است به تقویت پیامدهای روانی و اجتماعی آنها منجر شود.
مسئولیت رسانه‌ها و مسئولان در ارتقای سواد رسانه‌ای
این کارشناس تأکید کرد: مقابله با آثار مخرب شایعات، صرفاً به نهادهای اطلاع‌رسانی محدود نمی‌شود، بلکه هر شهروند در این زمینه مسئولیتی بر عهده دارد. افراد باید پیش از واکنش به اخبار حساس، فرصت کافی برای بررسی صحت اطلاعات در نظر بگیرند و از انتشار مطالبی که منبع مشخص یا پشتوانه قابل‌اعتمادی ندارند، خودداری کنند. در مواردی که امکان تأیید یک خبر وجود ندارد، بهترین اقدام، پرهیز از بازنشر آن تا زمان دستیابی به اطلاعات معتبر است.
عسکری در ادامه به اهمیت مدیریت دریافت اخبار اشاره کرد و گفت: پیگیری مستمر و بدون وقفه رویدادها، به‌ویژه اخبار مرتبط با حوادث و بحران‌ها، می‌تواند موجب فرسودگی ذهنی، افزایش تنش روانی و کاهش تمرکز افراد شود. دسترسی به اطلاعات ضروری است، اما این موضوع نباید به دنبال‌کردن مداوم اخبار و قرارگرفتن در معرض حجم گسترده‌ای از مطالب نگران‌کننده تبدیل شود. تعیین زمان مشخص برای دریافت اخبار، انتخاب منابع قابل‌اعتماد و اختصاص بخشی از روز به استراحت و فعالیت‌های معمول زندگی، می‌تواند در حفظ تعادل روانی افراد مؤثر باشد.
وی همچنین بر لزوم توجه به شرایط روانی کودکان و نوجوانان تأکید کرد و افزود: گروه‌های سنی کم‌تجربه‌تر ممکن است در تحلیل محتوای رسانه‌ای و تشخیص اخبار واقعی از مطالب نادرست با دشواری بیشتری مواجه شوند. مواجهه ناگهانی با تصاویر خشن، خبرهای اضطراب‌آور یا روایت‌های تأییدنشده می‌تواند احساس ناامنی را در آنان افزایش دهد.
عسکری ادامه داد: والدین و مربیان باید متناسب با سن و میزان درک کودکان، اطلاعات ضروری را با زبانی روشن و آرام منتقل کنند و ضمن پاسخ‌گویی به پرسش‌های آنان، از قرارگرفتن غیرضروری آنها در معرض محتوای آسیب‌زا جلوگیری کنند.
این کارشناس سواد رسانه‌ای با اشاره به مسئولیت اجتماعی کاربران در فضای مجازی بیان کرد: انتشار هر پیام، تصویر یا خبر می‌تواند بر نگرش و احساسات تعداد زیادی از افراد تأثیر بگذارد؛ به همین دلیل، بازنشر محتوا نباید اقدامی ساده و بدون پیامد تلقی شود. در شرایط حساس، انتشار یک خبر تأییدنشده ممکن است به تشویش اذهان عمومی، افزایش نگرانی‌های اجتماعی و شکل‌گیری برداشت‌های نادرست منجر شود. بر همین اساس، کاربران باید علاوه بر بررسی صحت اطلاعات، ضرورت انتشار و پیامدهای احتمالی آن را نیز در نظر بگیرند.
عسکری خاطرنشان کرد: سواد رسانه‌ای تنها به معنای توانایی استفاده از ابزارهای ارتباطی نیست، بلکه مجموعه‌ای از مهارت‌ها برای تحلیل، ارزیابی و استفاده مسئولانه از اطلاعات را در بر می‌گیرد. تقویت این مهارت‌ها به افراد کمک می‌کند تا در مواجهه با حجم گسترده اخبار، تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند، تحت تأثیر شایعات و فضاسازی‌های رسانه‌ای قرار نگیرند و در حفظ آرامش روانی جامعه نقش مؤثری ایفا کنند.
وی تصریح کرد: سواد رسانه‌ای به مخاطب کمک می‌کند تا پیش از پذیرش یا بازنشر یک پیام، منبع، اعتبار و محتوای آن را بررسی کند و تحت تأثیر هیجانات و روایت‌های جهت‌دار قرار نگیرد. تاب‌آوری رسانه‌ای نیز توانایی فرد و جامعه برای حفظ قدرت تشخیص، استقلال فکری و تعادل در مواجهه با فشارهای اطلاعاتی و رسانه‌ای است.
وی افزود: این توانمندی به معنای بی‌تأثیرماندن از اخبار و رویدادها نیست، بلکه به معنای برخورداری از مهارت لازم برای تحلیل شرایط، سازگاری با وضعیت‌های دشوار و جلوگیری از تصمیم‌گیری شتاب‌زده بر اساس اطلاعات نادرست است.
در شرایطی که جنگ شناختی با ابزار رسانه و انتشار روایت‌های هدفمند، افکار عمومی را نشانه گرفته است، تقویت سواد رسانه‌ای دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ آرامش، اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی محسوب می‌شود.
آموزش مستمر، راستی‌آزمایی اخبار، مسئولیت‌پذیری رسانه‌ها و پرهیز از بازنشر شتاب‌زده اطلاعات تأییدنشده، می‌تواند جامعه را در برابر شایعات و عملیات روانی مقاوم‌تر کند؛ چراکه در میدان نبرد روایت‌ها، آگاهی و قدرت تشخیص مردم مهمترین سپر در برابر تحریف واقعیت است.
انتهای خبر/
