با این حال، فرش اصیل سیستان و بلوچستان امروز با چالشهایی همچون کاهش تعداد بافندگان، گرانی مواد اولیه، ضعف حمایتهای دولتی و فراموشی تدریجی نقوش بومی مواجه است. به مناسبت روز ملی فرش، خبرنگار فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «عصرهامون»، در گفتگویی تفصیلی با ابوالقاسم شهربابکی عضو هیأت علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان به بررسی ابعاد مختلف این هنر ارزشمند پرداخته است.
پیشینه فرش سیستان و فرش بلوچستان را برای مخاطبان تشریح کنید.
فرش و دستبافتههای منطقه سیستان و بلوچستان از قدمت بسیار زیادی برخوردار هستند و ریشههای آن را میتوان در تاریخ کهن این سرزمین جستوجو کرد. برخی پژوهشها نشان میدهد این سنت به اقوام سکایی بازمیگردد که حدود ۲ هزار سال پیش به منطقه سیستان مهاجرت کردهاند.
علاوه بر این، یافتههای باستانشناسی شهر سوخته نیز نشان میدهد هنر تولید دستبافتهها در این منطقه سابقهای بسیار طولانی داشته است. اگرچه فرش به شکل امروزی آن در طول زمان تکاملیافته، اما شواهد موجود از تداوم هنر بافندگی در این منطقه حکایت دارد و نشان میدهد سیستان و بلوچستان یکی از مراکز مهم تولید دستبافت در شرق ایران بوده است.
فرش سیستان و بلوچستان چه ویژگیهایی دارد که آن را از سایر مکاتب فرشبافی ایران متمایز میکند؟
مهمترین ویژگی فرشهای این منطقه استفاده از نقوش هندسی تکرارشونده و نقشمایههایی است که ریشه در باورهای سنتی مردم دارند. بسیاری از این نقوش در گذشته تنها جنبه تزئینی نداشته و بهنوعی نمادین بودهاند و برای جذب نیروهای خیر یا دورکردن نیروهای شر به کار میرفتهاند.
از سوی دیگر، استفاده از رنگهای تیره و جسورانه و همچنین محدود بودن تعداد رنگها، هویت بصری خاصی به فرشهای منطقه بخشیده است. همین ویژگیها سبب شده فرش سیستان و بلوچستان در میان سایر فرشهای ایرانی دارای شخصیت مستقل و قابلتشخیص باشد.
مهمترین تفاوتهای فرش سیستان با فرش بلوچ چیست؟
امروزه به دلیل تعاملات فرهنگی و نزدیکی جغرافیایی، سنتهای بافندگی سیستان و بلوچستان تا حد زیادی در هم ادغام شدهاند و تفکیک کامل آنها چندان آسان نیست.
بااینحال در فرشهای سیستانی معمولاً تنوع رنگ بیشتری مشاهده میشود و رنگهایی نظیر زرد و فیروزهای نیز مورداستفاده قرار میگیرد. همچنین در برخی از این فرشها نقوش انسانی و حیوانی دیده میشود.
در مقابل، فرش بلوچ بیشتر بر رنگهای تیره و تعداد محدود رنگها تکیه دارد و نقوش انسانی و حیوانی در آن کمتر دیده میشود. این نقوش غالباً به شکل انتزاعی و هندسی ارائه میشوند که خود یکی از ویژگیهای مهم فرش بلوچ به شمار میرود.
نقوش فرشهای منطقه تا چه اندازه بازتابدهنده فرهنگ و هویت مردم هستند؟
در واقع فرش هر منطقه را میتوان نوعی سند فرهنگی دانست. نقوش بهکاررفته در فرشهای سنتی سیستان و بلوچستان بازتابی از طبیعت پیرامون، آدابورسوم، باورهای دینی و اعتقادات مردمان این منطقه هستند.
به همین دلیل، مطالعه فرشها تنها بررسی یک اثر هنری نیست؛ بلکه میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ اجتماعی، فرهنگی و حتی جهانبینی مردم هر منطقه در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
چرا فرش بلوچ باوجود اصالت و قدمت خود آنگونه که باید شناخته نشده است؟
اتفاقاً فرش بلوچ در بازارهای خارجی بیش از بازار داخلی شناخته شده است و همچنان در کشورهای مختلف و همچنین مناطقی از خراسان، افغانستان و پاکستان تولید میشود و مشتریان خاص خود را دارد.
اما مشکل اصلی این است که آنگونه که باید روی معرفی هویت اصیل فرش بلوچ کار نشده و بسیاری از تولیدات موجود نیز با نامهای مختلف عرضه میشوند که این موضوع باعث کمرنگشدن برند واقعی فرش بلوچ شده است.
وضعیت فعلی فرش دستباف در استان را چگونه ارزیابی میکنید؟
متأسفانه وضعیت فعلی را باید بسیار نگرانکننده توصیف کرد. امروزه تعداد بافندگان اصیل منطقه بهشدت کاهش یافته و بسیاری از افرادی که هنوز در این حوزه فعالیت دارند، برای شرکتها یا تولیدکنندگانی کار میکنند که فرشهایی با نقشه سایر مناطق کشور را سفارش میدهند.
این روند نهتنها موجب تضعیف اقتصاد بومی فرش شده، بلکه بهمرورزمان باعث نابودی سنتهای اصیل فرشبافی منطقه نیز خواهد شد.
مهمترین مشکلات بافندگان استان چیست؟
یکی از اصلیترین مشکلات، نبود متولی مشخص و تخصصی برای این حوزه است. علاوهبرآن، بافندگان در تهیه مواد اولیه مرغوب و همچنین فروش محصولات خود با قیمت مناسب با مشکلات فراوانی مواجه هستند.
نبود بازار منسجم و حمایتهای مؤثر باعث شده بسیاری از فعالان این حوزه انگیزه خود را برای ادامه کار از دست بدهند.
افزایش قیمت مواد اولیه چه تأثیری بر صنعت فرش استان گذاشته است؟
افزایش قیمت مواد اولیه تأثیر مستقیمی بر کاهش تولید داشته است. بسیاری از تولیدکنندگان به دلیل هزینههای بالا ناچار به استفاده از مواد اولیه ارزانتر و گاه مصنوعی شدهاند.
استفاده از کاموا و الیاف نامرغوب نهتنها کیفیت فرش را کاهش میدهد، بلکه ارزش هنری و اقتصادی آن را نیز بهشدت تحتتأثیر قرار میدهد.
فرش سیستان و بلوچستان چه ظرفیتهایی برای توسعه صادرات دارد؟
فرش دستباف در سراسر کشور یکی از مهمترین صنایعدستی و ارزآورترین کالاهای صادرات غیرنفتی محسوب میشود.
سیستان و بلوچستان نیز در صورت احیای ظرفیتهای بومی خود میتواند سهم قابلتوجهی از این بازار را در اختیار داشته باشد.
وجود هویت مستقل، نقوش خاص و پیشینه تاریخی غنی از جمله مزیتهایی است که میتواند زمینه حضور پررنگتر فرش استان در بازارهای جهانی را فراهم کند.
آیا خطر فراموشی طرحها و نقوش اصیل فرش بلوچ وجود دارد؟
متأسفانه باید بگویم این خطر کاملاً جدی است. بخش قابلتوجهی از سنتهای اصیل بافندگی منطقه تاکنون به فراموشی سپرده شده و اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، احتمال ازبینرفتن بخش بیشتری از این میراثفرهنگی وجود دارد.
نبود مدیریت تخصصی، سودجویی برخی واسطهها و فاصلهگرفتن از الگوهای بومی از مهمترین عوامل این مسئله هستند.
به مناسبت روز ملی فرش، مهمترین مطالبه شما از مسئولان چیست؟
اگر واقعاً قرار است از فرش سیستان و بلوچستان حمایت شود، باید حمایتها به سمت تولیدات اصیل و بومی هدایت شود؛ تولیداتی که توسط بافندگان منطقه و بر اساس نقوش و طرحهای اصیل محلی بافته میشوند.
همچنین لازم است دستگاههای نظارتی با افرادی که صرفاً برای استفاده از تسهیلات و امکانات اقدام به راهاندازی شرکتهای غیرتخصصی و نمایشی در این حوزه میکنند، برخورد جدی داشته باشند. تنها در این صورت میتوان امیدوار بود که فرش اصیل سیستان و بلوچستان بار دیگر جایگاه شایسته خود را در کشور و جهان به دست آورد.
انتهای خبر/
